?

Log in

М. Багдановіч. Творы

У выдавецтве “Мастацкая літаратура” выйшла, урэшце, 7-ым томам серыі
“Залатая калекцыя беларускай літаратуры” кніга:
М. Багдановіч. Творы

Для мяне гэта пэўнае падсумаванне працы на ніве багдановічазнаўства.
Для чытача, спадзяюся, новы Багдановіч. Прынамсі, тут ёсць тое, чаго раней не было.

1. Уся кніга, ад пачатку і да канца (як прынята ў серыі) па-беларуску. Апрача мяне над перакладам стараліся В. Мартысюк і Ю. Агіевіч. (Заўважу, фіны свайго Ё-Л. Рунеберга яшчэ ў часы Багдановіча пераклалі з шведскай мовы.)

2. Творы адмыслова скампанаваныя, каб лепш выявіць іх эстэтычна-жанравую прыроду і палепшыць успрыняцце. “Рэабілітаваныя” некаторыя чарнавікі і стылізацыі.

3. Беларускамоўныя творы нанова спраўджаныя паводле першакрыніц. Выпраўлена шмат недакладнасцяў, у тым ліку ў перакладзеных тэкстах.

4. У кнізе (як прынята ў серыі) даюцца сціслыя пастаронкавыя каментары. Шмат якія факты і персаналіі раскрываюцца ўпершыню, выпраўленыя недакладнасці ранейшых выданняў.

5. Ёсць і сюрпрызы: успаміны Хв. Імшэнніка (знойдзеныя В. Жыбулем) і артыкул Ул. Дзяржынскага (выяўлены Ц. Чарнякевічам і ўзычаны работнікамі музея Янкі Купалы). Успаміны Л. Зайца-Зайцава друкуюцца без купюр. 

У канцы 80-х гг., калі ў Горадне арганізоўваўся музэй Максіма Багдановіча, нехта прынёс туды кнігу “Н. В. Кашын. Фізыка. Першая ступень. Частка другая. Пераклад А. Круталевіча” (Маскава–Ленінград, 1924). У гэтай кнізе ў канцы падаваўся расейска-беларускі слоўнічак фізычных тэрмінаў. Слоўнік мяне так зацікавіў, што я перапісаў яго сабе на асобныя лісты і час ад часу перачытваў. Круталевічаў слоўнік моцна паўплываў на мае ўяўлені пра мову. Ад тае пары я ведаў, што па-беларуску трэба казаць газавод, сьмецьцявод, а не газаправод, сьмецьцяправод, што маскалізм прыёмнік будзе перакладацца як прыймальнік, а пазьней сустрэты ўкраінізм прыймач мяне таксама не спакусіў. Шмат чаго карыснага я меў ад слоўніка А. Круталевіча. І вось кагадзе мы з Вячаславам Мартысюком задумалі вярнуць да жыцьця забытыя тэрміналягічныя слоўнічкі 20-х гг. Толькі адзін зь іх падаецца ў даведніку В. Кіпеля й З. Саўкі, рэшта паспольству зусім невядомая.

Калі мне належыць ідэя вяртаньня слоўнічкаў, то Вячаславу – асноўная тэхнічная праца ў алічбоўваньні, іншыя карысныя ідэі і падказкі. (У першай частцы "Фізыкі" быў пашкоджаны бібліятэчны экзэмпляр, таму мы некаторыя артыкулы рэканструявалі.)

А. Круталевіч. Альгебра 1
А. Круталевіч. Альгебра 2
А. Круталевіч. Геамэтрыя
А. Круталевіч. Трыганамэтрыя
А. Круталевіч. Фізыка 1
А. Круталевіч. Фізыка 2

ПЕРШЫ АДДЗЕЛ: ТЛУМАЧЭНЬНЕ

Абегла справа выглядае так.

1) У беларускай мове дзеясловы раўнаць і раўняць становяць сэмантычную апазыцыю:

раўнаць (прымяркоўваць);

раўняць (прыгладжваць, выпростваць).

2) Каб гэта спраўдзіць, даволі скласьці форму дакончанага трываньня дзеясловаў:

параўнаць (варону з каўкай);

параўняць (граду, дрот).

(Увага: Варону з каўкай можна й параўняць, але гэта будзе не супаставіць, а ўтаясаміць.)

3) Апазыцыя раўнаць і раўняць ускладняецца тым, што побач існуюць іншыя дзеясловы

раўніцьраўняць;

раўнаваць = раўнаць & раўняць.


Чытаць далей:

У часопісе ARCHE (2011, № 11) нарэшце зьявіўся мой і Букаў досьлед пра часьціны мовы. Уся найважнейшая інфармацыя падаецца ў Схеме 1 (гл. ніжэй). Як той казаў, sapienti sat... Хто хоча ведаць падрабязьней – хай зьвяртаецца да тэксту. Раю спачатку разгледзець схему, потым прачытаць артыкул, а тады азнаёміцца з зноскамі. Табліца задумвалася як інфармацыйна вычарпальны “іерогліф”, артыкул – як самадастатковы тэкст, даступны і для для адумысьнікаў, і для “чайнікаў”, а зноскі (мелі быць у канцы, але не дазволіў дызайн часопісу) – як дадатковая інфармацыя толькі для філёлягаў.

Уф! Цяпер, нарэшце, можна разгортваць астатнія разьдзелы беларускай граматыкі!

Сістэма часцінаў мовы

Да іманентнай беларускай граматыкі

                                  Змест

Уводзіны

Часціны мовы і іх узаемапераходы

Заступнік і лічэбнік

Дзееспакменнік

Прыналежнік

Прыслоўнік і прыслоўе

Ці існуе станаслоў?

Ззычваньне формаў

Іерархія мовы і праблема міжыслоўяў
Замкненне



Карозія стылю, (працяг)


або Стывэн Кінг, Ралан Барт, Станіслаў Станкевіч ды Альберт Паўловіч мяркуюцца

 Пачатак: http://paciupa.livejournal.com/6560.html#cutid1

§ 5.

Найпрасьцейшая і найудалейшая тая замена, дзе пасіўную канструкцыю заступае канструкцыя асабовая актыўная:

 

(1)

– яна перасьледавалася дзяржаваю ‑ ёй чыніла перасьлед дзяржава;

калі Т-ым ствараласяNкалі Т-оў ствараўN;

– бераг ахоўваўся войскамі ‑ бераг ахоўвалі войскі.

 

Праўда, практыка паказвае, што найчасьцей пасіў узьнікае там, дзе агенс неаказаны. У гэтым разе безасабовую канструкцыю з зваротным дзеясловам найлепей замяняць на канструкцыю няпэўнаасабовую:

 

(2)

гаварылася ў лісьце ‑ казалі ў лісьце;

– у якім гаварыласядзе гаварылі;

– не зьвяртаецца ўвагі ‑ не зважаюць;

– тады задаецца пытаньне ‑ тады задаюць пытаньне;

– такім чынам выконваласягэтак выконвалі;

плянавалася даручыць ‑ меркавалі даручыць;

рабіліся здымкі – здымалі.

 

Аднак ня шкодзіць памятаць, што ўсе нашыя замены – з галіны стылістыкі і ім ані ў якім разе нельга надаваць статусу рэгулярнасьці. Замены перадусім мусяць грунтавацца на добрым гусьце.

 

§ 6.

Наагул, пасіўныя канструкцыі з зваротнымі дзеясловамі – гэта толькі малое зло. А куды страшнейшая пошасьць – тыя самыя пасівы, толькі з залежнымі дзеепрыметнікамі, якія вышэй падаваліся ў цытаце з С. Кінга. Гэта шчыра-канцылярскае, можна сказаць, “запатэнтаванае” вынаходніцтва. Практыка паказала: замены да іх бываюць траякія, вось некалькі рэальных прыкладаў на адну тэму:

 

‑ князем быў збудаваны палац ‑ князь збудаваў палац (1);

‑ сядзіба была збудаванаясядзібу збудавалі (2);

‑ сядзіба была забудаванаясядзіба будавалася (3).

 

У першым разе заміж пасіўнай канструкцыі зь дзеепрыметнікам – ужываем актыўную, у другім разе заміж пасіўнай безасабовай зь дзеепрыметнікам – пішам актыўную няпэўнаасабовую, а ў трэцім разе такую самую пасіўную зь дзеепрыметнікам – замяняем на пасіўную з зваротным дзеясловам (большае зло – на меншае зло). Пры патрэбе, у чацьвертым разе – можна й не рабіць заменаў. Вось прыклады з практыкі.

 

Read more...Collapse )</div>

Карозія стылю,

або Стывэн Кінг, Ралан Барт, Станіслаў Станкевіч ды Альберт Паўловіч мяркуюцца

 

 

§ 1.

Станіслаў Станкевіч у сваёй слыннай працы “Русіфікацыя беларускай мовы ў БССР” (http://knihi.com/mova/rusifikacyja.html) – тым лемантары, безь якога няма чаго й брацца за беларускую мову, – сярод непажаданых маскалізмаў называе й вось якія:

 

12. З хваляваннем глядзіцца тая частка фільма, дзе паказана, як на завод прыехаў Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў (ЛіМ, 19.09.1961); Цяпер, як ніколі, патрабуецца, каб прапагандыст добра валодаў тэорыяй (З, 15.07.1961); Сем мільёнаў дамоў мяркуецца пабудаваць у сельскай мясцовасці (КБ, 16). Тут маем аўтаматычнае перанясеньне ў беларускую мову спэцыфічных для расейскае мовы выразаў зь безасабовымі формамі зваротных дзеясловаў: смотрится та часть фильма, требуется, чтобы пропагандист, предполагается построить.

 

Даўно я гэта прачытаў, яшчэ тады, калі Станкевічава брашура хадзіла па руках у выглядзе ксэраксу. З таго часу, прааналізваўшы й пільна засвоіўшы цытаваную заўвагу, выразаў, з пасіўнымі прэдыкацыйнымі канструкцыямі я стараюся не ўжываць, выкараняю іх як магу і дзе магу. Аднак у данай зьяве яшчэ шмат чаго застаецца “па-за дужкам” непраясьненага й неразгаданага. Адкуль бяруцца пасіўныя канструцыі? Ці гэта нейкія адроджаныя архаізмы? Ці калькі зь нейкае ўплывовае замежнае мовы? Ці тут мы маем зьяву новую й лякальную? Ці наадварот, перад намі якаясьці міжнародная пляга?

 

§ 2.

І зусім нядаўна, чытаючы кнігу Стывэна Кінга “Як пісаць кнігі” я даведаўся, што “кароль жахаў” таксама цярпець ня можа пасіўных канструкцыяў, і лае іх апошнімі словамі:

 

Read more...Collapse )

Заўзімацца / Заўзяцца

Прыйшоў памалу да высновы, што вялікія пасты пра мову мала эфэктыўныя. Большая палова інфармацыі, як выявілася, не ўспрымаецца й не запамінаецца. А шкада, бо ў мове  ўсё зьнітавана з усім. І малымі “пстрычкамі” нічога ня скажаш. Дык вось... “пстрычка”...

 

...на днях, пераглядаючы свае пазнакі ў Леапольда Родзевіча, убачыў дзеяслоў заўзяцца / заўзімацца, аднакаранёвы да спакменьніка заўзятар, пра які я ўжо ня раз пісаў:

http://arche.bymedia.net/2007-11/paciupa711.htm

 

http://community.livejournal.com/by_mova/457559.html

 

П я т р о к.  Годзе, годзе, красу наводзіць, і так, здаецца, як кроў з малаком... Іш ты як заўзялася! Вікця?! Ня чуе! Ну то й добра!

 

А некаторыя да гэтае пары яшчэ ня вераць!

 







сабрацца – зьберціся; з’ыбрацца; перан.
надумацца; завінуцца; хацець, мецца

сабраць – пажадана: зьберці; пазьбіраць

савет – рада

сагравацца – грэцца

саграваць – грэць

сагрэцца – нагрэцца; угрэцца; пагрэцца

сагрэць – нагрэць; угрэць

саджаць – садзіць

садзейнічаць – лепш.: спрыяць

садзіцца – сядаць, сядацца

сам па сабе – сам сабою, сам празь сябе

самаўпраўства – самаволя

 

 

па – розьняцца: паводле; з; у; на; згодна з; па

па мне (на маю думку)па-дзеля мяне

па мне (убор)для мяне (убор)

пабелка – (матар’ял) беліва; (дзеяньне) бяленьне

пабоі – біцьцё

пабойвацца – асьцерагацца

павінен быць – лепш: мусіць

 

дабро: поўнае “дабро” – поўная “згода”

дагавор – дамова

даказваць – даводзіць (белар. “даказваць” – рас. “талдычить”)

дакладчык – чытар, лектар

дальні – лепш: дальны, далёкі; дальшы

дапамагаючы – дапаможны

дапрос – допыт

дарагавізна – даражыня, дарагоўля

дарадчык – дарадца, дараднік

дарэмна – розьняцца: дармá; дарэмна

дастаткова – лепш: досыць; паддастаткам

дасуг – вольны час, спакволя; адпачынак, забава

дасьледчык – дасьледнік

 

Read more...Collapse )

Profile

apis
paciupa
Юрась Пацюпа

Latest Month

November 2014
S M T W T F S
      1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30      

Syndicate

RSS Atom
Powered by LiveJournal.com
Designed by Tiffany Chow