Ад wald de maar’а я адзержаў цікавы камэнтар:
дык якое ўсё ж такі
ўжываць? :)
Стычнасьць? Меркавацца?
Паспрабую на зуб:
Я з ім раней меркаваўся, а цяпер не.
Нашая стычнасьць прыносіць мне асалоду.
Хто сярод вас стыкаецца з гэтай дзяўчынкай, дзеці?
*задумаўся...
Адказ, спадару wald de maar’у, можа быць кароткі:
ДОБРА (добра – у сэньсе «правільна») КАРЫСТАЙЦЕСЯ СЛОЎНІКАМ – УВАЖЛІВА ЧЫТАЙЦЕ ЗАЦЕМЫ Й ЗЬЯСЬНЕНЬНІ Ў ДУЖКАХ!
А далей тлумачу: нават найлепшы лексыкограф (а я не ўважаю сябе за такога) ня можа гарантаваць належнага карыстаньня слоўнікам, калі чытач да гэтага не падрыхтаваны.
Уявім сабе сытуацыі 1) вы ня ўмееце й ня маеце граматыкі; 2) вы маеце граматыку, але ня ўмееце яе; 3) вы ўмееце граматыку, але мова вам няродная і… вы хочаце ўкласьці тэкст. У кожным разе вынікі можна адгадаць. Пісьменьнікі, якія пішуць на няродных мовах – так ці гэтак выдаюць сябе, бо апрача граматыкі ёсьць процьма нюансаў, якія нельга загадзя ўлічыць.
Карыстаньне моваю – як гульня ў мяч: вы проста гуляеце, бо ўмееце і ня думаеце як і паводле якіх правілаў. А пачнеце думаць – усё запсуяце. Дзяцей маці вучаць не па слоўніках і не па граматыках, яны проста вучаць гаварыць. Зь дзяцінства вы чуеце тысячы, мільёны выказаў на роднай мове – і вы звыкаецеся зь імі, запамінаеце, перарабляеце, камбінуеце. Мова становіцца для вас звыклай, як паветра. А вось чужую мову – уперад аналізуеце, а тады сынтэзуеце. Каб зрабіць удалы сынтэз, трэба зрабіць слушны аналіз.
На жаль, беларускую мову, ці паасобныя беларускія выразы, словы, мы мусім вывучаць, як замежныя… Дык і вывучайма ж пільна! А таксама прывыкайма. І не шукайма ўнівэрсальных слоў, якія б цалкам пакрылі расейскія паняткі. Бо іначай мова звонку будзе апрычацца, а знутра – русіфікавацца, пакуль ня стане зьлепкам з расейскае. Гэта й ёсьць адна мова з двума тэрмінамі. А якраз хараство й сэнс існаваньня ўсякае мовы ў тым, што
МОВА МОВЕ – АСЫМЭТРЫЧНАЯ.
Навошта ж спадар сканструяваў такія няўклюдныя калькі з расейшчыны? Ды яшчэ пазбытыя кантэксту!
А вось іх меркаваныя слушныя адпаведнікі, што цалкам адпавядаюць слоўніку. Выбірайце, зважаючы на кантэкставы сэнс сказанага.
У Вас:
Я з ім раней меркаваўся, а цяпер не.
А трэба так:
Я з ім раней стыкаўся, а цяпер не;
Я з ім раней меў стычнасьць, а цяпер не;
Я з ім раней знаўся, а цяпер не;
Я з ім раней таварышаваў, а цяпер не –
і г. д.
У Вас:
Нашая стычнасьць прыносіць мне асалоду.
А трэба так:
Наша памеркаваньне прыносіць мне асалоду;
Наша стыканьнеся прыносіць мне асалоду;
Наша кантактаваньне прыносіць мне асалоду;
Наша таварышаваньне прыносіць мне асалоду –
і г. д.
У Вас:
Хто сярод вас стыкаецца з гэтай дзяўчынкай, дзеці?
(Тут Ваша фраза кепска ўкладзеная, а слова ўжыта добра.)
А можа было б і так:
Хто з вас стыкаецца з гэтай дзяўчынкай, дзеці?
Хто з вас знаецца з гэтай дзяўчынкай, дзеці?
Хто з вас таварышуе з гэтай дзяўчынкай, дзеці?
І майце наўвеце меркавацца – бліжэй да панятку ‘гаварыць’, стыкацца – бліжэй да панятку ‘кантактаваць’. Я сынонімы даю ня дзеля колькасьці, а дзеля нюансаваньня выказаў.
А вось так словы тарнаваліся ў арыгінале, скуль яны ўзятыя:
Мы, беларусы, гаворачы аб сваёй дзяржаўнай незалежнасьці, не павінны абходзіць моўчкі таго балючага пытаньня, як гэта мы, атрымаўшы сваю дзяржаўнасьць, будзем меркавацца з чужымі нам нацыянальнымі людзьмі, якія жывуць на беларускай зямлі. Янка Купала;
Але няможна памеркавацца, Калі нас дзеліць спорая даль. Стары Улас;
Хоць я й не на адміністрацыйнай рабоце, але, як інструктару райпарта, мне даводзіцца стыкацца (кантактаваць, – Ю. П.) з рознымі "чынамі", а сяму-таму й заўвагу якую (па партлініі, вядома) зрабіць. Хвядос Шынклер;
Р у ж а. Мой сон быў надта сташны й меў стычнасьць (меў кантакт, - Ю. П.) з табою, сусед. Кандрат Лейка.
Ня трэба думаць, быццам слова – гэта нейкі апрычоны й нерухомы панятак. Мала таго, што слова аднае мовы ня тоеснае слову іншае мовы, дык яно яшчэ нятоеснае сабе самому. Жывое гутарковае слова плыўкае, як рэчка. Вось некалькі кантэкстаў дзеяслова меркаваць і вытворных ад яго:
Падстарасьці правентовы... успакойваючы тую справу... з пастанавеньня і памеркаваньня прыяцельскага... Акты, 1632 г.
Досыць будзе тут работы, меркаваў я сам з сабой. Вераніцын;
Толькі гэтак між сабою радзяцца, мяркуюць, Аж здалёку хтось азваўся. Альберт Паўловіч;
Адно толькі не меркавалі, што збан да пары ваду носіць... Карусь Каганец;
"Калі яны "сыраежкі", знача іх сырыя есьці можна," – меркаваў у сваёй галаве. Язэп Шпэт;
Азнаёміўшыся з тэмамі... Управа Белдзяржкіно... меркавалася будаваць сцэнарый, насычаны беларускім бытавым матэрыялам. Міхась Зарэцкі;
Гутарка... захапіла абодвух і завяла іх у глыбокія нетры плянаў ды меркаваньняў пра блізкую будучыню краіны. Міхась Зарэцкі.
Тут няма сэмэмы «общаться», але я хачу зацеміць: паназірайце, як “плыве” ягоны сэнс! Нам бы такую гнуткасьць!
У беларускай мове дзеяслоў меркаваць, дзякуючы адумерцю сваёй нутраной формы, таксама, як і расейскі дзеяслоў решить, можа бясконца тыражаваць сэмантыку. Праўда, слушней сказаць “мог”, бо страшна глядзець, як яго “засушылі” сучасныя носьбіты мовы.


Comments
Калі ад "механічнага" карыстаньня мовай прыходзіш да "інтуітыўнага", ад гэтага багацьця адценьняў і нутраных таямніц слова, шчыра кажучы, лёгка і разгубіцца.. Вось, здавалася б ты гаварыў, пісаў, думаў, здавалася б усё гэта даволі натуральна атрымлівалася, а тут бац - ізноў страх памылкі, ізноў недаверліва глядзіш на кожнае слова, ці не ўшчыкне яно цябе за бок нечакана..
Нічога страшнага. Чытайце старабеларускія тэксты і пісьменьнікаў дасавецкае ці раньнесавецкае пары. Прыраўноўвайце. І ўсё стане на месца. Мова пазнаецца толькі праз тэксты і смакаваньне слова.
І, галоўнае, мяккія знакі...
У выніку пяцігадовая дачка, выбіраючы паміж вершамі на тарашкевіцы і вершамі на рускай мове, выбірае рускую, бо як ёй прадрацца праз гэтыя джунглі Ь і архаізмаў з дыялектызмамі?
Вы раздражняецеся, і ў Вашэцявых эмоцыях шмат горкага досьведу з нашай штодзённасьці, але мала рацыі.
1. Не валеце ўсё ў адну кучу. Тэрміны граматыкі не датычаць Вашай пяцігадовай дачкі, а мо’ й Вас...
2. Хацелі перайсьці рэчку й не намачыць ногі? Як адрадзіць мову й не прыкласьці намаганьняў?
3. Для Вас зразумелае – гэта расейскае.
4. Калі мой лексыкон багацейшы за Ваш, дык мне зьбядніць яго дзеля Вас?
5. “Архаізмамі” й “дыялектызмамі” палохалі бальшавікі, а пасьля расстрэльвалі... Лёсікаў... Некрашэвічаў... Ластоўскіх...
6. Між іншым, у расейскай мове куды больш “архаізмаў” (царкоўнаславянізмаў), Вы проста прывыклі да іх.
7. Мяккія знакі – такая самая літара, як і астатнія. Чаму навучылі дачку – тое яна й любіць.
8. Не выдумляйце. Няма такой мовы “тарашкевіца”, і няма вершаў на ёй.
9. Перш, чым судзіць маю мову – пачытайце мае вершы. А таксама дзіцячыя кнігі, якія я рэдагаваў.
10. Беларусы супраць беларускай МОВЫ ці беларусы супраць беларускіх СЛОЎ – адна халера, як адна халера, ці сем дзён, ці адзін тыдзень. (Праўду казаў К. Лышчынскі: калі хто народу адкрые вочы, дык народ таго й затопча.)
Русіфікатары свой рэактар запусьцілі даўно, цяпер ён працуе на нашай энэргіі.
1. Тэрміны граматыкі датычаць і мяне і дзяцей таксама.
2. Асабіста я мову не адраджаю - я ёй карыстаюся.
3. Адкуль ведаеце, якая мова для мяне зразумелая?
4. Адкуль ведаеце пра мой лексікон? Давайце і я з вамі буду на сваім дыялекце размаўляць.
5. Я асабіста нікога не расстрэльваў. Таму не па адрасу.
6. У рускай мове словы пішуцца як правіла ў адным варыянце. Таму і прывыклі.
7. Калі я навучыў яе вымаўляць "сьнег", то навошта пісаць Ь у слове?
8. Мовы такой няма, а вершы на тарашкевіцы ёсць.
9. Я не суджу. Я пішу пра тэндэнцыю, якая звужае кола беларускамоўных.
10.Беларусы бываюць розныя.
Бачу, што вы не зразумелі.
Мае дзеці былі ў Беларусі ўсяго некалькі разоў, але , тым не менш, размаўляюць па-беларуску (ну вядома ж не так выкшталцона, як вы, ды і тэрмінаў вашых не ведаюць). Магчыма, што яны наогул адзіныя беларускамоўныя дзеці ў Расіі.
Але гаворка не пра гэта. Гаворка пра тое, што мову трэба уніфікаваць. А не рабіць яе незразумелай нават для беларускамоўных.
Я прывёў прыклад, калі дзіцёнак, які размаўляе аднолькава на дзьвух мовах, тым не менш больш цягнецца да рускіх вершаў. Не з-за нейкай ідэалогіі ці яшчэ нечага, а з-за больш простай графікі і уніфікаваных слоў.
Дарэчы, яшчэ Якуб Колас вучыў Аркадзя Куляшова, што няма ў беларускай мове слова "ДЗІЦЁНАК", як няма "*кацёнак", "*гусёнак", ёсьць ДЗІЦЯ!
"Замежныя мовы вучым, а сваю хочам "скляпаць" абы расейскамоўным было прасьцей?"
Амаль усе беларусы жывуць у расійскамоўнай прасторы. Тут два выхады: ці рабіць каб ім было прасцей ці займацца тым, чым займаецца ваша кола. Праўда ў выніку праз 2-3 пакаленні на гэтай беларускай мове не будзе каму размаўляць.
Якраз я й займаюся той "уніфікацыяй" мовы, ці, лепш сказаць, КАДЫФІКАЦЫЯЙ, таксама, як і праф. Павел Сьцяцко, як і д-р Ян Станкевіч займаўся, як пісьменьннікі Кузьма Чорны, Ян Скрыган... Нам кадыфікацыя запраўды вельмі патрэбная. Усякіх неапраўданых экзатызмаў я на дух не выношу. Але й панятку "ўніфікацыя" асьцерагаюся, бо ў ХХ ст. для бальшыні моў гэта хутчэй пагроза, чым жаданая мэта. Так што... уніфікуймася, але знайма меру.
А вось адступацца ад таго, што спадар называе "станкевічызмамі" не зьбіраюся. Я, дзякуй Богу, ішоў і іду ад тэкстаў, ад дыялектаў. А Станкевіч - толькі геніяльны папярэднік. Даўно ўжо я апублікаваў правіла: "паўмовы" мне ня трэба. Калі ня шчыра беларуская - ТАДЫ ЛЕПШ НІЯКАЙ. Гэты вырак карэніцца ў маім сьветаглядзе.
Але я не замінаю жыць і працаваць людзям зь іншымі ўстаноўкамі. Ведаю, і ідыш сучасны крыху не такі, як яго задумаў Бэн Егуда.
Чаму тады слова "дзіцёнак" не падабаецца?
Бо нават савецкі РБсл, які Вам, здаецца, надта ж імпануе, абмінае гэтае слова.
Так, у слоўніку Бялькевіча яно ёсьць, і нават у Тлсл. ёсьць. Але як апошні складаўся, ведама. Наўрад ці гэтае слова спрыяе кадыфікацыі мовы.
А наконт дыялектаў... Я ж не цягну ў літаратурную мову яўных палянізмаў, якія ў нас часта-густа спатыкаюцца, як скажам, "цёнгля", "дзісяка", "тэраз", хоць у дыялектных слоўніках яны, пэўна ж, фіксаваліся. Трэба ж адрозьніваць ФЭНОМЭН (ядро мовы) ад пэрыфэрыйных зьяў.
Ня ўсе пазычаньні, якія ёсьць у дыялектах, складаюць аснову гэтых дыялектаў.
І, самае цікавае, менавіта рускімі чыноўнікамі гэтыя беларускія прозвішчы былі зменены на украінскія формы на -енко. Так беларускі Лукашонак стаў Лукашэнко, без роду і племені.
У дыялекце - гусянёнак.
Тут цікавая інфармацыя пра прозвішчы Старадубшчыны 19 в. Усё тое ж самае, што і ў усходняй Гомельшчыне.
http://www.debryansk.ru/~mir17/fio_