сабрацца – зьберціся; з’ыбрацца; перан. надумацца; завінуцца; хацець, мецца
сабраць – пажадана: зьберці; пазьбіраць
савет – рада
сагравацца – грэцца
саграваць – грэць
сагрэцца – нагрэцца; угрэцца; пагрэцца
сагрэць – нагрэць; угрэць
саджаць – садзіць
садзейнічаць – лепш.: спрыяць
садзіцца – сядаць, сядацца
сам па сабе – сам сабою, сам празь сябе
самаўпраўства – самаволя
самкнуцца – злучыцца
сапраўды – лепш: запраўды
сарваць – лепш: з’ырваць
сардэчна-сасудзісты – сэрцава‑судзінны
сардэчны – сэрцавы; перан. шчыры; чулы; любы
саслоўе – стан
саставіць – скласьці; укласьці
састаў – склад
састаўная частка – складнік
састаўны – складовы; складзены
саступіць – лепш: спусьціць; папусьціць; папусьціцца; схіліцца (з дарогі)
сачкаваць – лайдачыць; агіляцца
саюз – зьвяз; хаўрус
саюзьнік – хаўрусьнік
сварлівы – звадлівы
своеасаблівае (стаўленьне) – лепш: адмысловае
своеасаблівы – пажадана: адметны; адмысловы
своечасова – лепш: у час
своечасовы – лепш: учасны
скачок – скок; скаканьне
скрасьці – лепш: украсьці
скрозь (заслоны) – праз (заслоны)
славесны – моўны; слоўны; вусны
сладастрасны – юрлівы, ласы
сладастрасьнік – юрлівы (-ая), ласун (ласуха)
служыцель – служка; служэбнік; служэньнік
смута – закалота
соплі – смаркачы; смэркі
спаборнічаць – *спабораваць
спавядаць (ідэю) – вызнаваць
спадкапрыемнік, спадчынапрыемнік – спадкаемца
сплюнуць – плюнуць; выплюнуць
справа ў тым – рэч у тым
справіцца – даць рады; суладаць
спрытняк – спрытны(-ая); ёмкі(-ая); ёмкач, урвіс
ссутулены – згорблены; пахілы
сталовая – сталоўка; ядальня
старажытныя (рас. “древние”) – даўнейшыя (людзі)
стасункі пал. – дачыненьні; стыканьне
стойкі – цьвёрды; трывалы; неадменны, пэўны
страсьць – жарсьць, рымасьць
строіць (зь сябе) – удаваць (зь сябе)
стрымгалоў – шпарка; як мага; на скрут галавы; стоць галавой
суадносіны (рас. “соотношение”) – умеркаваньне; мера
субяседнік – размоўца; суразмоўца
сувязь – пажадана: зьвязак; лучнасьць
сумесна – разам
сумненьне – пажадана: сумнеў
супаставіць – прымеркаваць
супернік – сýпар
супрацоўніцтва – пажадана: супраца
супрацьзаконны загад ‑ незаконны загад
супрацьлеглы (бок) – адваротны
сутнасьць – існасьць; істá
сучаснае – лепш: сучаснасьць
схлынуць – (пра ваду) адысьці; (пра пачуцьці) счахнуць
сысьці – адысьці; пайсьці; уцячы; адысьціся; (і толькі зрушыцца зь месца) зысьці
сысьці: сайдзе! – пойдзе!
сыход – адыход; разыходжанне; уцёкі
сыходзіць – адыходзіць; ісьці; уцякаць
сышчык – дэтэктыў; сьледчы; стар. віж; сок
сьвядомы – лепш: сьведамы
сьвяціцель – *сьвяцьбіт
Сьвяшчэннае Пісаньне – Сьвятое Пісьмо (прр.: “пісьмо”, “перапіска”)
сьвяшчэнны – сьвяты; найсьвяцейшы
сьмелы – часьцей: адважны
сьмецьцеправод – пажадана: сьмецьцявод
сьпяваць – лепш: пяяць, пець
сьпячка – спаньнё; санлівасьць; зімовы сон
сьценка – сьцяна
сьцерці: сатру – стру
таму што – бо
таньчыць пал. – танцаваць
тварыць – (сьвет) ствараць; (цуды) чыніць
Тварэц – Створца
траскатня (балбатаньне) – таркатаньне
трэніроўка – трэнэраваньне; практыкаванне
тут жа – адразу
тым ня менш ‑ і ўсё ж
тычыцца – датычыць; датыкае
тэрмінова – лепш: сьпешна
у адсутнасьць (каго, чаго) – без (каго, чаго)
у выпадку – часьцей: у разе
у гонар – на чэсьць
у гэты час – часьцей: тым часам, гэтым часам
у далейшым – пазьней
у двух (кроках, мэтрах) – за два (крокі, мэтры)
у добры шлях – шчасьлівай дарогі
у маю (яго) прысутнасьць – пры мне (ім)
у межах – лепш: у абсягах
у першую чаргу – перш-наперш; перадусім; упярод
у прысутнасьці (каго) – пры (кім)
у рэшце рэшт – урэшце
у сваю чаргу – сваім парадкам
у сілу таго – з тае прычыны
у сувязі – пажадана: у зьвязку
у якую цану – колькі каштуе; якая цана
уадзіночку – сам-адзін (сама-адна)
уборка – (збожжа) жніво; (кватэры) прыбіраньне, прáтаньне
уваскрасеньне ‑ ускрошаньне
уваходзіны – лепш: уходзіны
уваходзіць – лепш: уходзіць
увенчаны – каранаваны
увераваць – паверыць, даць веры
увянчацца – каранавацца; завершыцца
угодлівы – дагодлівы, улёсьлівы, лісьлівы
угоднік – абраньнік
угодніцтава – дагодлівасьць
угождать – наравіць
угрохаць (машыну) – размалаціць
удавацца (у спрэчкі) – пускацца
удзельнічаць – браць удзел
удзяляць – надаваць
удосталь (усяго) – досыць
удушша – задуха
узаемаадносіны – дачыненьні
узаемадачыненьні – дачыненьні
узгадаць укр. – лепш: успомніць; распамянуць
уздрыгнуць – здрыгануцца; сьцепануцца
узнос – складка; адлік
узровень – ровень; межань
узрост – век; гады (гл.: “рост”)
узрывацца – выбухаць
узьбірацца (на што) – залазіць, заскокваць
узьдзейнічаць – уплываць
узьнімацца – уздымацца
уклад – парадак
уключаны – (у справу) улучаны; (тэлевізар) увамкнёны
уключаць – улучаць; залучаць; умыкаць; (матор) запускаць
уключыцца (працьверазець) – апрытомець
умінаць – трупаціць; пуцаваць
умываньне – мыцьцё
умяшальніцтва – умяшаньне; замешваньне
уніжаць – прыніжаць; абніжаць
унутраны – лепш: нутраны
уняць (супакоіць) – утаймаваць
упадак – заняпад (прр.: рас. “падзеньне” – белар. “упадак”)
упадаць – (у гнеў) пускацца; (у экстаз) западаць
упамянуты – памянёны (прр.: “узгадаць”)
упіцца перан. – пацешыцца
урач – лекар; доктар
урон – шкода; вуйма; протар
уручэньне – уданьне
ускочыць (зь месца) – падхапіцца
успыхнуць – загарэцца, шугануць, пыхнуць; выбухнуць; бліснуць
устаноўка (помніка) – усталяваньне; усталёўваньне
устараненьне – зьнішчэньне, зьліквідаваньне; прыбіраньне
устарэлы – застарэлы
устарэць – застарэць
устройваць – учыняць
устрывожана (сказаць) – трывожліва
устрывожаны – растрывожаны (рой); трывожлівы (голас)
усыхаць – ссыхацца
утрэскацца – уняхацца, ухляпацца
уцелясьнёны – уцелены
уцечка – праточваньне; адток
участак (выбарчы) – дзяльніца
ушчыльную – усутыч, шчыльна, шчытна
фарміраваць – фармаваць
фу – фэ
фыркаць – чмыхаць; (пра коней) пырхаць; храпці
хадайнічаць – старацца (за каго)
хадатай – пасярэднік, заступца
хадатайства – пасярэдніцтва; стараньне
халатнасьць – абыякавасьць
хапае (усяго) – стае (усяго)
хаця – хоць; зрэшты
хопіць – досыць; стане; годзе, будзе (хопіць зь мяне – годзе мне)
хрысьціцель – хрышчэньнік
худоба – худзіня; можна: худзізна (белар. “худоба” – рас. “скотина”)
хутка – розьняцца: хутка; скора; зараз; неўзабаве
цалкам пал. – лепш. цалком; зусім
цудатворца – цудадзей
цягацца (спабораваць) – ходацца (белар. “цягацца” – гэта “валачыцца”)
цярпіма – памяркоўна; нішто сабе
цячэньне – плынь; плыў; патока
чаканка – (дзеяньне) кляпаньне; (прадукт) кляпанка
чарцёж – рысунак
чашка – кубак
чвякаць – чамкаць
чернь – чарналюд
чутно – лепш: чуваць
чыйсьці – часьцей: нейчы
чын ‑ парадак
чын чынам ‑ да ладу; па парадку
чынам (якім, дзіўным) – парадкам; спосабам; ходам (якім, дзіўным)
чыніць – папраўляць, рэпараваць; наладжваць; рамантаваць (белар. “чыніць” – рас. “творить”, “делать”)
чысьціць (бульбу) – абіраць; (маладую бульбу) скрабаць; (яйко) лупіць
шпурляцца – розьняцца: (у каго) шпурляцца; (з кім) перакідвацца
што-небудзь – што; што-колечы; што-кольвек; (сказаць) чаго-кольвек
штохвілінна – розьняцца: штохвіліны; штохвілінна
шчасьліўчык – шчасьлівы(-ая); радзей: шчасьлівец
шчоўкаць – (абцугамі) пстрыкаць; (зубамі) ляскаць
шышка (на галаве) – гуз, гузак
ягадзіцы – галы
ядзерны – лепш: ядравы
язычнік – лепш: паганец
як бачна – як відаць
як гаворыцца – як той казаў
як правіла – часьцей: зазвычай
які-небудзь – пажадана: які; які-колечы; які-кольвек; які-любя; неякі
яўленьне (Хрыста) – аб’явеньне
яўрэй – габрэй; жыд
ячэйка – вуза
© Пацюпа Ю. В. “Свой лад”, 2003
© Пацюпа Ю. В., 2008


Comments
Бо лічу "саджаць" запсаваным расейскім "сажаць". У нас на Лідчыне (амаль што на Віленшчыне!) заўжды гаварылі толькі "садзіць дрэвы". Разумею, што выраз "у нас гаварылі" недастатковы довад, але, па-мойму, менавіта гэтая сто разоў крытыкаваная ўстаноўка "ў нас гаварылі" ўратавала мову ад поўнага зьнішчэньня. Зьбіраюся зьмясьціць калі пост ў абарону "У НАС ГАВАРЫЛІ". Гэта пляцоўка, дзе, балазе, Максім Гарэцкі й Ян Станкевіч цудоўна здолелі паразумецца.
Самаволя - тады замест Управы БНФ павінна быць Воля БНФ? :)
У "тоесных" слоў нятоесная валентнасьць.
Але "вуза" ад "вузкі", таму хутчэй 'праполіс' - мэтанімія. У Станкевіча "наўза" - 'соты'. А "вуза" ёсьць яшчэ аж у Скарыны.
Спадар Юрась, падкажыце, калі ласка, як правільна: чакаць (вынікаў) ці чакаць на (вынікі)?
а то спрэчка невялікая)
Дзякуй за слоўнік, спадар Юрась! Раздрукую і буду вучыць.
А "ўсюдых" - нармальнае дыялектнае слова. Успомніце Купалава: "Яшчэ учорах раб пакутны".:)
Але ў дыялектах магло абарачацца.
Дарэчы! У Надзеі Артымовіч, беластоцкае паэткі я такую форму спатыкаў!
Дзякуй!
Буду вывучаць
http://zolak.lacinka.org/wp-content/upl
Adzinaje, nie pytaŭsia vašaj zhody. Dazvalajecie?
:)
Ня дзіва, што пры нашым занядбаньні мовы ня ўсё будзе прынята. Азначэньняў "нязвыкла" і пад. я чакаў. Праўда, эпітэт "штучныя" менш за ўсё падходзіць да пазначаных слоў. Да іншых - так, але не да гэтых. Усе яны больш ці менш традыцыйныя ў мове. Іх забыцьцё хутчэй сьведчыць пра "штучнасьць" нашае "літаратурнае" нормы, а таксама - узусу апошніх гадоў.
Прайдуся па словах:
- на "уданьне" дарма грэшыце - альтэрнатывы ніколі не было;
- "аб'явеньне", каюся, можна было ачысьціць ад польскае абалонкі як "аб'яўленьне" - і годзе, бо рэшта - маскалізмы, але тут яшчэ праблема традыцыі, высокага стылю й моўнага хаўрусу...;
- "хрышчэньнік" - ня горадзенскае, а хутчэй магілёўскае (імсьціслаўскае) паводле формы;
- "даканцоўваць" - тут ёсьць праблема, я яго яшчэ не адрэфлексаваў, але ўзяў яго - не абы адкуль, а з Сцшсл., яно лучыцца з словам "дакОнчаньне" з Лсл. і, наагул, не "заканчЭньне" ж...;
- "нечыненьне" - ня ведаю, што тут штучнага... тады ўся старабеларуская мова штучная (адкуль я яго ўзяў)... а дарэчы, як Вы перакладзіцё тэрмін даасаў, што па-рас. "недеяние" ("нядзЕяньне" - ха-ха?)?
Некалі я прачытаў "сьціслы мінімум", што даецца ў брашурцы С. Станкевіча "Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР" - спачатку паловы не прыняў, але чым болей вывучаў дыялекты, гісторыю мовы, успамінаў ведамае зь дзяцінства - тым больш пераконваўся ў слушнасьці "мінімуму". Цяпер падзяляю рэкамэндацыі аўтара на 90%. Зычу й Вам не абмінаць традыцыі.:)
Расейская мова, якая ў апошнія дзесяцігоддзі актыўна ўплывала на беларускую, у свой час таксама перажыла перыяд пэўнага засмечвання. Я маю на ўвазе безліч запазычанняў са стараславянскай. Але ж ніхто не прапаноўвае вярнуцца да "чыстай" расейскай мовы ранейшых часоў. Бо наяўны стан мовы склаўся гістарычна.
Пагаджуся, што ў нашай сітуацыі галоўнае - паступова вымятаць з беларускай мовы русізмы. Спярша найбольш відавочныя: урач, страсць, каструля і пад. Але карэнны перагляд нормаў магчымы толькі ў тым выпадку, калі беларуская мова стане актыўным сродкам стасункаў і яе праблемы стануць праблемамі ўсяго грамадства. Бо пакуль што бальшыні беларусаў абсалютна не важна, ЯКОЙ БЕЛАРУСКАЙ МОВАЙ НЕ РАЗМАЎЛЯЦЬ.
Вялікі дзякуй за вельмі цікавыя мовазнаўчыя нататкі. Бо менавіта цікавы матэрыял выклікае жаданне паспрачацца.
P.S. Падкажыце, калі ласка, якую крыніцу Вы пазначаеце "Лсл"?
Пытанне оф-топiк: пану ужо паказалi Палiвачовага «Казiка»? якiя уражаннi? Дарэчы, пан нiбыта супраць «Дахавёнка», за Дахавiка. Чаму? Мне здаецца, што Дахавёнак пяшчотнейшы
Што да Палівачовага "Казіка" - дык чуткі апераджаюць рэчаіснасьць. Пакуль што я маю да яго "вельмі ўскоснае" дачыненьне. Цікава, цікава...
А прэзэнтацыя мае быць. Адно не дабяру моманту - калі. Пакуль што кнігу можна займець... толькі ў мяне.:)
Як што такое будзе, дык адразу паведамлю.