або Стывэн Кінг, Ралан Барт, Станіслаў Станкевіч ды Альберт Паўловіч мяркуюцца

апошняе можна й гэтак прачытаць, але тады будзе іншы сэнс:

 

[‑ ён быў прызначаны прэзыдэнтам – яго прызначылі прэзыдэнтам (2)],

 

гл. ніжэй.

 

Казус другі:

 

– быў зьнішчаны ‑ зьнішчылі (2);

– былі схаваныя ў зямлю – схавалі ў зямлю (2);

– А. быў адшуканы ў вадзе ўтопленым ‑ А. знайшлі ўтопленым (2);

‑ разрабаваны і разбураны ‑ зрабавалі і збурылі (2);

‑ згода Саўміну была атрыманая ‑ згоду Саўміну атрымалі (2);

‑ старшынём быў абраны ‑ старшынём абралі (2);

‑ у партыі была створаная ‑ у партыі стварылі (2);

‑ нам патлумачана ‑ нам патлумачылі (2);

‑ не было прынята ‑ не прынялі (2);

– было прынятае рашэнне – пастанавілі (2);

‑ было вырашана ‑ надумалі (2);

– было загадана ‑ загадалі (2);

– было высьветлена ‑ даведаліся (2).

 

Казус трэці:

 

– быў створаны камітэт ‑ стварыўся камітэт (3);

‑ ў аснову было пакладзенае пачуцьцё – ў аснову пакладалася пачуцьцё (3);

‑ лічбы былі прыведеныя ‑ лічбы падаваліся (3).

 

Казус чацьверты:

 

‑ былі зацьверджаныя мандаты ‑ былі зацьверджаныя мандаты (4).

 

Запраўды, не заўжды і ня ўсё трэба замяняць.

 

§ 7.

Ёсьць шэраг выпадкаў няпэўных, дваістых і г. д. Прыкладам, здараецца, што першы казус вонкава вельмі падобны да трэцяга:

 

– N. быў пасьвячоны ў сан сьветара – N. высьвеціўся на сьветара (1);

‑ была разьмешчаная вайсковая ч. ‑ кватаравалася вайсковая ч. (1).

 

Тут зваротныя дзеясловы справа – асабовыя, характэрныя для беларускае мовы й нічога супольнага з Станкевічавай заўвагай ня маюць.

 

Часамі, наагул, распазнаць без кантэксту, дзе які казус, немажліва:

 

– быў засечаны (кім хто) – засеклі (хто каго) (1/2);

– паўстаньне было падаўлена ‑ паўстаньне здушылі (1/2).

 

А шмат у якіх выпадках мажлівыя варыянты замены:

 

┌─ арганізавалі гурток (2);

‑ быў арганізаваны гурток               ┤

└─ арганізаваўся гурток (3);

 

┌─ дамовы пакладаліся (3);

‑ дагаворы былі заключаныя            ┤

└─ дамовы паклалі (2).

 

Некаторыя ж наяўныя варыянты ў пляне нашае праблемы – тоесныя:

 

‑ тэкст звароту быў даведзены да ведама ўсіх дэпутатаў →

 

┌─ зварот сп. А. абвесьціў усім дэпутатам (1);

┤

└─ зварот сп. А. даў да ведамасьці ўсім дэпутатам (1).

 

Няма абсягаў дасканаласьці! Вось цікавы ўзор, як беларуская фраза пакутліва вылузвалася з канцылярыту:

 

– позірк быў накіраваны (куды) → позірк кіраваўся → ВОЧЫ ГЛЯДЗЕЛІ.

 

Ня ўсе пасіўныя канструкцыі грунтуюцца на зваротных формах дзеясловаў і залежных дзеепрыметніках, але ад гэтага іх характар не мяняецца:

 

– было прыняцьце прысягі (кім) ‑ прысягалі (хто) (1);

– бітва была зацятая ‑ біліся зацята (2).

 

Заганныя не самыя празь сябе марфалягічныя формы, якія бяруць удзел у стварэньні пасіўных прэдыкацыйных канструкцыяў, а той сынтаксычны зьмест, які яны нясуць.

 

Надта пошасныя канцылярызмы з мадальным спалучэньнем быў вымушаны, якое я ўжо стаміўся папраўляць:

 

‑ быў вымушаны – мусіў;

– быў вымушан – мусіў;

‑ вымушаная – мусіць;

– прымушаны працаваць ‑ мусіць працаваць;

 

┌─ мусілі цэлы сакавік;

‑ вымушаныя былі напрацягу сакавіка                   ┤

└─ мусілі праз цэлы сакавік.

 

Наагул, трэба помніць беларускія ўстойлівыя канструкцыі:

 

– было бачна – відаць;

– заўважна, што ‑ відаць, што;

– заўважна – заўважаецца;

– павінен быў – мусіў

 

і тады мова будзе жывая й натуральная.

 

§ 8.

Пад канец яшчэ раз мушу зрабіць перасьцярогу, што ўсе гэтыя рэкамэндацыі – з галіны стылістыкі, і іх удалае тарнаваньне залежыць ад уласнага густу. Ёсьць такі выраз: скажы дурню маліцца, дык ён лоб разаб’е. Мне не хацелася б, каб мы “разьбівалі ілбы” пры пісаньні. У народным маўленьні ёсьць вельмі шмат і пасіўных і безасабовых выразаў. А некаторыя зь іх вельмі прыгожыя. На жаль, пакуль што я не магу пэўна сказаць, ці ёсьць нейкая фармальна-сэмантычная розьніца паміж бюракратычнымі пасівамі і устойлівымі народнымі выразамі.

 

Таксама баюся, каб вайна з сынтаксычнымі пасівамі не перарасла ў вайну з пасіўнымі дзеепрыметнікамі, якія тарнуюцца ў памянёных канструкцыях. Бо залежныя дзеепрыметнікі прошлага часу – гэта ледзь не адзіная паўнавартая й паўнакроўная форма існаваньня беларускіх дзеепрыметнікаў. Мала таго, іх прадукцыйнасьць у нас куды большая, ніж у расейскай мове.

 

Так, мы перакладаем з расейскае мовы на беларускую:

 

┌─ як той казаў;

‑ как говорится         ┤

└─ людзі кажуць.

 

Але ж ёсьць і выразы так вядзецца, так ня робіцца, табе сказана і г. д.

 Каб не разібіваліся лбы й не чыніліся перабольшаньні, у якасьці адатруты прапаную на заканчэньне ўспомніць верш Альберта Паўловіч “І плач не паможа”, дзе вельмі ўдала тарнуецца народны безасабовы выраз так вядзецца..

 

 

© Ю. Пацюпа, 2009