?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry | Next Entry

З трасянкі на мову

З трасянкі на мову

Тыповыя лексычныя абмылы, хібы, недакладнасьці

 

Маштабаў змаскальваньня беларускае мовы мы на’т не ўяўляем. А калі сутыкаемся з гэтым – ня хочацца даваць веры. Цяжка пагадзіцца з тым, што добрых перакладных слоўнікаў у нас вобмаль, што узус г. зв. літаратурнае мовы паводле свайго нутранога ладу далёкі ад праўдзівае народнае беларускае мовы, што ўсё больш і больш тэкстаў, якія, можна сказаць, напісаныя на ўмоўна беларускай мове. Нават народная трасянка часамі больш беларуская з грунту, чымся мова новых літаратурных тэкстаў (у тым ліку й на “тарашкевіцы”). Балазе, ёсьць літаратура, і дасавецкая й савецкая, створаная людзьмі, якія ведалі мову з маленства, бралі яе “зь першых рук”. Так, у іх маўленьні часамі пануе хаос, але ў тым і заданьне наша, каб скупаваць увагу толькі на добрым.

 

Гэты слоўнічак – плён ці не пятнаццацігадовай рэдактарскай працы. Я ніколі не выкідваў старых карэктураў, фіксаваў усе найхарактэрнейшыя, а таксама найцікавейшыя абмылы, хібы ды іх выпраўленыя адменьнікі, складваў гэтыя матар’ялы, сыстэматызаваў. Прапанаваныя пераклады не прэтэндуюць на вычарпальнасьць, характарыстыкі – на паўнату, а слоўнічак – на дакончанасьць. Але тут можна знайсьці тое, чаго больш нідзе няма, або наадварот, тое, што шмат разоў паўтаралася, але ўсё ніяк не засвойваецца ў атмасфэры перанасычанай расейскім уплывам.

 

Пераклад з умоўна беларускае мовы на беларускую вымагае адумысных мадальных пазнакаў, якія ў традыцыйных перакладных слоўніках не практыкуюцца. Рэч у тым, што розныя рэкамэндацыі маюць розную ступень абавязковасьці, а розныя заганы мовы й маўленьня маюць розную ступень “заганнасьці”, кантэкставай дарэчнасьці. Ёсьць тэксты “экстрэмальна-слушныя” без увагі на сацыяльны асяродак. А ёсьць тэксты, якія ствараюцца з разьлікам на афіцыйны асяродак функцыянаваньня, гэта не апраўдвае ў іх элемэнтаў “трасянкі” – таму найстрашнейшыя заганы мусяць выпраўляцца й там.

 

Бальшыня артыкулаў даюцца проста – зьлева ад працяжніка слова заганнае, а справа ад працяжніка (тоўстым шрыфтам) – добрае. Артыкулы з мадальнымі пазнакамі ёсць чатырох катэгорыяў: пажадана – правы варыянт пажадана ўжываць, але, на жаль, ня ў кожным сацыяльным кантэксьце ён можа быць прыняты; лепш – значыць, левы варыянт у пэўным сацыяльным кантэксьце можна пакінуць, але ў ідэале – правы лепшы; часьцей – левы варыянт дапушчальны, але ў маўленьні часьцей варта ўжываць правы, як гэта прынята ў народных гаворках; розьняцца – значыць, трэба зьвярнуць увагу на ўсе варыянты справа, бо безварыянтнае ўжываньне левага слова часьцяком спараджае калькі. Бальшыня пазычаньняў і калек, якія існуюць, – з расейскае мовы, таму яны практычна не пазначаюцца, затое пашыраныя ў сучасным узусе палянізмы й украінізмы ў слоўніку пазначаюцца заўжды. Асобныя пазнакі ўведзены для слоў “ірацыянальных”, заганных у сваёй словаўтваральнай мадэлі, а таксама, для аўтарскіх рэкамэндацыяў.

 

 

Прынятыя скароты: белар. – беларускае слова; гл. – глядзеце; ірр. – іррацыянальнае ўтварэньне; к.-маск. – калька-маскалізм; маск. – маскалізм; памян-люб. – памяншальна-любосная форма; перан. – пераноснае значаньне; прр. – прыраўнайце; прыназ. – прыназоўнік; прысл. – прыслоўе; рас. – расейскае слова; стар. – старое беларускае слова; узмац. – узмацняльная форма; укр. – украінізм; * – аўтарская інавацыя.

 

абавязацельства, абавязальніцтва – забавязаньне

абараняць – лепш: бараніць

абаснавацца – асталявацца

абвергнуць – зьняпраўдзіць; аспрэчыць; адклікаць

абвінавачваць – зьвінавачваць

аб'ём – пажадана: абсяг; абыймо

абладаць уладаць, валодаць

аблачэньне – шаты; уборы

абліцаваць – абкласьці; аздобіць

абматаць – абкруціць; абгарнуць

абрадаваць – узрадаваць

абшчына – грамада; злучына

аб'явіць – абвясьціць (прр.: “яўленьне”)

аб'яднаць – часьцей: зьяднаць; задзіночыць

аб'ядноўваць – часьцей: яднаць; адзіночыць

абясцэніцца – зьняцэніцца

аб'яўляць – абвяшчаць (прр.: “яўленьне”)

аглядацца – разглядацца (на бакі); абглядацца (з бакоў); аглядацца (назад)

адзінадушша – згода

адключыцца – вымкнуцца; адлучыцца; перан. забыцца; зьнепрытомець

адключыць – (сьвятло) вымкнуць; (ваду) адлучыць; закруціць

адламваць (дубец)ламаць

адлыньваць – агіляцца

адматать (праехаць)выгнаць; вымчаць

адмяняць – касаваць, скасоўваць (гл.: “відазьмяняць”; “разнавіднасьць”)

адначасова – лепш: адначасна

адносіны – стаўленьне; дачыненьні

адобрыць – ухваліць

адправіцца (у дарогу)пайсьці; выправіцца

адпраўляцца – ісьці; выпраўляцца; рушыць (далей)

адпусьціць (бараду)адгадаваць

адстаяць – адбараніць

адстойваць – бараніць

адсутнасьць – нябытнасьць (чалавека); немень (рэчы); нястача

адсутнічаць – ня быць

адчай – роспач (у адчаі – роспачна)

адчайны – роспачны; шалёны, рызыкоўны; страшэнны

адчайны(-ая) – раскола

адчытваць (каго)выгаворваць (каму)

ажыцьцявіць – ужыцьцявіць; з’ісьніць

ажыцьцяўляць – ужыцьцяўляць; ісьніць

азлоблены – узлаваны; злосны

аказацца І (кім)быць; выявіцца; стацца, стаць, застацца

аказацца ІІ (дзе)апынуцца; знайсьціся; папасьціся

аказваецца – выходзіць; выяўляецца

акалець – здохнуць

анямець – зьнямець

апасацца – асьцерагацца; высьцерагацца

апасеньне – перасьцярога; засьцярога

аплочваць – сплачваць

аплявуха – поўха; пляскач

апрануць – адзець; (паліто) апрануць; (шапку) надзець; (боты) абуць

асьмеліцца – часьцей: адважыцца; наважыцца

атрымліваецца (як вынік)выходзіць

атрымлівацьатрымваць, атрымоўваць; лепш: адзержваць

ахопліваць, ахапляць – розьняцца: абымаць; абхапляць; агарняць

ацэнка – ацэна; ацэньваньне

ачыстныачышчальны

ашаломлены – агаломшаны; зьнячэўлены

ашарашыть – зьнячэвіць; зьбянтэжыць

багаслужбовынабажэнскі

багаслужэньненабажэнства

 

багатыр – волат, асілак

баец – ваяка; ваяр

балаваны – расьпешчаны, разьбязураны, дуроны

балавацца – дурэць, забаўляцца, вырабляцца, песьціцца, бязуліцца

балаўнік – свавольнік, дуронік, гарэза, бязуля

балаўство – свавольства, бязульства, дуронства, выробы

балельшчык – заўзятар

барацьба укр.змаганьне

бац – бах, бух; лясь; трах, трэсь

бачнавідаць

бачнывідомы; відочны (“бачны” – гэта “асьцярожны”)

беззаконьненяправасьць; няпраўнасьць

берагчы маск.захоўваць; шанаваць; ашчаджаць

беспакойны – неспакойны; жвавы; тлумны

беспамятство – няпамяць; непрытомнасьць

благадаць – ласка

благородный – шляхетны; зачны; пачэсны

блажэнны – набожны; шчасьлівы

больш за тое – пагатоў; больш таго (прр.: мала таго? больш чаго?)

борзы (нахабны)спраўны

будаўніцтва к.-маск.часьцей: будаваньне (чаго); будоўля

будынак – розьняцца: будынак; (адзінотны) будыніна

буксіроўка – буксір; буксоўля; буксаваньне

бядовы – рызыкоўны, адважны; даходны, бойкі

бязрадасны – сумны; горкі; змрочны

бязьдзейнасьць – нечыненьні

бязьдзейнічаць – ня дзеіць; не чыніць; лайдакаваць

бясконца – розьняцца: без канца; бяконца

бясплатна – дáрма, задáрма

бясплатны – дармовы

бясплотны – бязьцелавы; субтэльны

бяссоніца – начніцы; няспаньне

бяссонны – няспаны

бясстрашны – адважны

бясхітрасны – шчыры

бясшумна – ціха, моўчкі; нягучна

бясшумны – ціхі; нягучны

бясьсільле – немач

бясьсьледна – розьняцца: бязь сьледу; бясьсьледна

бясьсьмертнік – сухавейка

вадзіцца (водзяцца зьвяры)весьціся (вядуцца зьвяры)

ваенны – часьцей: вайсковы; ваёўны

валачыць – валачы (валачыў – валок)

верагодна – лепш: відаць

вёрстка – *шыхтоўля

весяльчак – весялун; весялуха

від (мыла)гатунак

відавочца – вочнік; *відоўца

відазьмяняцьадмяняць (прр.: “разнавіднасьць”; гл.: “адмяняць”)

відно – лепш: відаць

віначэрп – падчашы

віноўнік(-ца) – вінавайца; вінаваты (-ая)

вобыск – ператрус; трасяніна

вогненны – лепш: агністы

водазабор – вадабраньне

воін – вой; ваяр; ваёўнік; ваяка

вой! – часьцей: ой!

вокамгненны – імгненны

вопыт – досьвед; практыка; спроба; досьлед

вопытны – дасьведчаны; спрактыкаваны; спробавы; досьледны; бывалы

вось – розьняцца: во’; от; вось (вось зараз дзеўбану – зараз во’ дзеўбану)

вусьце – утока

вучоба – навука; (дзеяньне) вучэньне

вучылішча – вучэльня

вучэбны – навучальны

вучэньне (сыстэма)навука

выбуханебясьпечны – выбухоўны

вывад – выснова

вывазка – вываз; вывожваньне

выдрэсіраваны – выдрэсараваны; вымуштраваны

выдумшчык – ілгун, ашуканец

выкладчык – выкладнік; выкладаньнік

выключальнік – вымыкач

выключна – толькі; вылучна, вынятна; надзвычайна

выключны – вылучны, вынятны; надзвычайны

выключыць – вымкнуць; вылучыць; адкінуць; выкінуць

выключэньне – вынятак (за выключэньнем – з выняткам)

вынаходлівы – кемлівы, дасьціпны

вынослівы – трывалы; цягавіты; крэпкі

выпаліць (сказаць)рэкнуць

выратавальнік – ратаваньнік; (Бог) Збаўца

вырашыць – разьвязаць; рассудзіць; надумацца; наважыцца; пастанавіць; зьмеркаваць; выракаваць

выставачны – выстаўны

вытвараць – чыніць; вычаўпляць

вядомы – лепш: ведамы; веданы; знаны

вясной – лепш: увесну

вячэрні – вечаровы

гаварыць – розьняцца: казаць; гаварыць

газаправод – пажадана: газавод

галадуха – галадоўля

галаўны боль – боль галавы

ганéньне – перасьлед; уціск

ганімы – гнаны

гарланіць – гарлаць

гасподзь – госпад

гасподні – госпадаў

гібка – гбаньне

гібшчык – *гбаньнік

гісторыка-архітэктурны – гістарычна-архітэктурны

глянуцца (приглянуться)спадабацца

гразіцца (пальцам)страшыць

граніца – мяжа (але гл.: “у межах”, “рубеж”)

грэчаскі – грэцкі

гуляць (па вуліцы)шпацыраваць; прахаджвацца

Comments

palivac
Nov. 27th, 2008 05:16 pm (UTC)
Газаправод і газавод - гэта розныя тэрміны.
Від і гатунак не адно і тое ж.
Адлыньваць - абсалютна нармальнае слова (ад беларускага выразу "біць лынды").
Больш за тое - гэта лепш, чым "больш таго".

"Адключыць – (сьвятло) вымкнуць"

Не здодзен. Вымкнуць - гэта напрыклад выцягнуць вілку з разеткі, але выключальнікам святло адключаюць, а не вымыкаюць.