Юрась Пацюпа (paciupa) wrote,
Юрась Пацюпа
paciupa

Карозія стылю, (працяг)


або Стывэн Кінг, Ралан Барт, Станіслаў Станкевіч ды Альберт Паўловіч мяркуюцца

 Пачатак: http://paciupa.livejournal.com/6560.html#cutid1

§ 5.

Найпрасьцейшая і найудалейшая тая замена, дзе пасіўную канструкцыю заступае канструкцыя асабовая актыўная:

 

(1)

– яна перасьледавалася дзяржаваю ‑ ёй чыніла перасьлед дзяржава;

калі Т-ым ствараласяNкалі Т-оў ствараўN;

– бераг ахоўваўся войскамі ‑ бераг ахоўвалі войскі.

 

Праўда, практыка паказвае, што найчасьцей пасіў узьнікае там, дзе агенс неаказаны. У гэтым разе безасабовую канструкцыю з зваротным дзеясловам найлепей замяняць на канструкцыю няпэўнаасабовую:

 

(2)

гаварылася ў лісьце ‑ казалі ў лісьце;

– у якім гаварыласядзе гаварылі;

– не зьвяртаецца ўвагі ‑ не зважаюць;

– тады задаецца пытаньне ‑ тады задаюць пытаньне;

– такім чынам выконваласягэтак выконвалі;

плянавалася даручыць ‑ меркавалі даручыць;

рабіліся здымкі – здымалі.

 

Аднак ня шкодзіць памятаць, што ўсе нашыя замены – з галіны стылістыкі і ім ані ў якім разе нельга надаваць статусу рэгулярнасьці. Замены перадусім мусяць грунтавацца на добрым гусьце.

 

§ 6.

Наагул, пасіўныя канструкцыі з зваротнымі дзеясловамі – гэта толькі малое зло. А куды страшнейшая пошасьць – тыя самыя пасівы, толькі з залежнымі дзеепрыметнікамі, якія вышэй падаваліся ў цытаце з С. Кінга. Гэта шчыра-канцылярскае, можна сказаць, “запатэнтаванае” вынаходніцтва. Практыка паказала: замены да іх бываюць траякія, вось некалькі рэальных прыкладаў на адну тэму:

 

‑ князем быў збудаваны палац ‑ князь збудаваў палац (1);

‑ сядзіба была збудаванаясядзібу збудавалі (2);

‑ сядзіба была забудаванаясядзіба будавалася (3).

 

У першым разе заміж пасіўнай канструкцыі зь дзеепрыметнікам – ужываем актыўную, у другім разе заміж пасіўнай безасабовай зь дзеепрыметнікам – пішам актыўную няпэўнаасабовую, а ў трэцім разе такую самую пасіўную зь дзеепрыметнікам – замяняем на пасіўную з зваротным дзеясловам (большае зло – на меншае зло). Пры патрэбе, у чацьвертым разе – можна й не рабіць заменаў. Вось прыклады з практыкі.

 

Казус першы:

 

– атрад быў высачаны войскамі ‑ аддзел высачылі войскі (1);

– народ быў пазбаўлены сваёй назвы ‑ народ застаўся безь імя (1);

‑ ён быў спалены расейцамі ‑ яго спалілі расейцы (1);

‑ ён быў прызначаны прэзыдэнтам ‑ прэзыдэнт яго прызначыў (1);

 

апошняе можна й гэтак прачытаць, але тады будзе іншы сэнс:

 

[‑ ён быў прызначаны прэзыдэнтам – яго прызначылі прэзыдэнтам (2)],

 

гл. ніжэй.

 

Казус другі:

 

быў зьнішчанызьнішчылі (2);

былі схаваныя ў зямлю – схавалі ў зямлю (2);

– А. быў адшуканы ў вадзе ўтопленым ‑ А. знайшлі ўтопленым (2);

разрабаваны і разбуранызрабавалі і збурылі (2);

‑ згода Саўміну была атрыманаязгоду Саўміну атрымалі (2);

‑ старшынём быў абраныстаршынём абралі (2);

‑ у партыі была створанаяу партыі стварылі (2);

‑ нам патлумачананам патлумачылі (2);

‑ не было прынятане прынялі (2);

было прынятае рашэнне – пастанавілі (2);

было вырашананадумалі (2);

было загаданазагадалі (2);

было высьветленадаведаліся (2).

 

Казус трэці:

 

быў створаны камітэт ‑ стварыўся камітэт (3);

‑ ў аснову было пакладзенае пачуцьцё – ў аснову пакладалася пачуцьцё (3);

‑ лічбы былі прыведеныялічбы падаваліся (3).

 

Казус чацьверты:

 

былі зацьверджаныя мандаты ‑ былі зацьверджаныя мандаты (4).

 

Запраўды, не заўжды і ня ўсё трэба замяняць.

 

§ 7.

Ёсьць шэраг выпадкаў няпэўных, дваістых і г. д. Прыкладам, здараецца, што першы казус вонкава вельмі падобны да трэцяга:

 

N. быў пасьвячоны ў сан сьветара – N. высьвеціўся на сьветара (1);

была разьмешчаная вайсковая ч. ‑ кватаравалася вайсковая ч. (1).

 

Тут зваротныя дзеясловы справа – асабовыя, характэрныя для беларускае мовы й нічога супольнага з Станкевічавай заўвагай ня маюць.

 

Часамі, наагул, распазнаць без кантэксту, дзе які казус, немажліва:

 

быў засечаны (кім хто)засеклі (хто каго) (1/2);

– паўстаньне было падаўленапаўстаньне здушылі (1/2).

 

А шмат у якіх выпадках мажлівыя варыянты замены:

 

┌─ арганізавалі гурток (2);

быў арганізаваны гурток              

└─ арганізаваўся гурток (3);

 

┌─ дамовы пакладаліся (3);

‑ дагаворы былі заключаныя           

└─ дамовы паклалі (2).

 

Некаторыя ж наяўныя варыянты ў пляне нашае праблемы – тоесныя:

 

‑ тэкст звароту быў даведзены да ведама ўсіх дэпутатаў

 

┌─ зварот сп. А. абвесьціў усім дэпутатам (1);

└─ зварот сп. А. даў да ведамасьці ўсім дэпутатам (1).

 

Няма абсягаў дасканаласьці! Вось цікавы ўзор, як беларуская фраза пакутліва вылузвалася з канцылярыту:

 

– позірк быў накіраваны (куды)позірк кіраваўсяВОЧЫ ГЛЯДЗЕЛІ.

 

Ня ўсе пасіўныя канструкцыі грунтуюцца на зваротных формах дзеясловаў і залежных дзеепрыметніках, але ад гэтага іх характар не мяняецца:

 

было прыняцьце прысягі (кім)прысягалі (хто) (1);

бітва была зацятая ‑ біліся зацята (2).

 

Заганныя не самыя празь сябе марфалягічныя формы, якія бяруць удзел у стварэньні пасіўных прэдыкацыйных канструкцыяў, а той сынтаксычны зьмест, які яны нясуць.

 

Надта пошасныя канцылярызмы з мадальным спалучэньнем быў вымушаны, якое я ўжо стаміўся папраўляць:

 

быў вымушанымусіў;

быў вымушанмусіў;

вымушанаямусіць;

прымушаны працаваць ‑ мусіць працаваць;

 

┌─ мусілі цэлы сакавік;

вымушаныя былі напрацягу сакавіка                  

└─ мусілі праз цэлы сакавік.

 

Наагул, трэба помніць беларускія ўстойлівыя канструкцыі:

 

– было бачна – відаць;

– заўважна, што ‑ відаць, што;

– заўважна – заўважаецца;

– павінен быў – мусіў

 

і тады мова будзе жывая й натуральная.

 

§ 8.

Пад канец яшчэ раз мушу зрабіць перасьцярогу, што ўсе гэтыя рэкамэндацыі – з галіны стылістыкі, і іх удалае тарнаваньне залежыць ад уласнага густу. Ёсьць такі выраз: скажы дурню маліцца, дык ён лоб разаб’е. Мне не хацелася б, каб мы “разьбівалі ілбы” пры пісаньні. У народным маўленьні ёсьць вельмі шмат і пасіўных і безасабовых выразаў. А некаторыя зь іх вельмі прыгожыя. На жаль, пакуль што я не магу пэўна сказаць, ці ёсьць нейкая фармальна-сэмантычная розьніца паміж бюракратычнымі пасівамі і устойлівымі народнымі выразамі.

 

Таксама баюся, каб вайна з сынтаксычнымі пасівамі не перарасла ў вайну з пасіўнымі дзеепрыметнікамі, якія тарнуюцца ў памянёных канструкцыях. Бо залежныя дзеепрыметнікі прошлага часу – гэта ледзь не адзіная паўнавартая й паўнакроўная форма існаваньня беларускіх дзеепрыметнікаў. Мала таго, іх прадукцыйнасьць у нас куды большая, ніж у расейскай мове.

 

Так, мы перакладаем з расейскае мовы на беларускую:

 

┌─ як той казаў;

как говорится        

└─ людзі кажуць.

 

Але ж ёсьць і выразы так вядзецца, так ня робіцца, табе сказана і г. д.

 Каб не разібіваліся лбы й не чыніліся перабольшаньні, у якасьці адатруты прапаную на заканчэньне ўспомніць верш Альберта Паўловіч “І плач не паможа”, дзе вельмі ўдала тарнуецца народны безасабовы выраз так вядзецца..

 

 

© Ю. Пацюпа, 2009
 
Tags: мова, пасіў, стылістыка
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your IP address will be recorded 

  • 24 comments